CHARAKTERYSTYKA KONTRAKTU VPPA
Wirtualne umowy na zakup energii (vPPA) to umowy finansowe służące do pozyskiwania energii odnawialnej, zawierane między podmiotem zajmującym się wytwarzaniem energii odnawialnej (np. farmą wiatrową lub słoneczną) a nabywcą (np. przedsiębiorstwem lub dużym odbiorcą energii) bez fizycznego transferu energii elektrycznej. W tego typu umowie strony, czyli wytwórca i odbiorca, ustalają rozliczenie polegające na porównaniu określonej w umowie stałej ceny energii elektrycznej (cena stała) z ceną godzinową energii elektrycznej określaną na Rynku Dnia Następnego prowadzonym przez TSO (cena zmienna).
W przypadku, gdy cena stała jest niższa lub wyższa od ceny zmiennej, strony są zobowiązane do wzajemnego rozliczenia różnicy między tymi kwotami, obliczanej poprzez odjęcie ceny zmiennej od ceny kontraktowej (kontrakt na różnicę, CfD), tym samym zabezpieczając cenę tej energii dla obu stron na uzgodnionym poziomie. W tym kontekście VPPA ma dla stron transakcji sens hedgingowy.
PROBLEM Z ODLICZENIEM VAT
W praktyce, zgodnie z dominującą linią, świadczenie usług VPPA kwalifikuje się jako usługi finansowe zwolnione z VAT na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 41 ustawy o podatku od towarów i usług (dalej: ustawa lub u.p.t.u.; zob. pisma Dyrektora KIS: z 22 grudnia 2025 r., sygn. 0113-KDIPT1-3.4012.334.2020.13.OS; z 20 marca 2023 r., sygn. 0111-KDIB3-3.4012.19.2023.3.JS; z 16 marca 2023 r., sygn. 0114-KDIP4-3.4012.699.2022.2.DS; z 15 marca 2023 r., sygn. 0114-KDIP4-3.4012.697.2022.2.IG; z 15 marca 2023 r., sygn. 0114-KDIP4-3.4012.696.2022.2.MAT; z 3 listopada 2021 r., sygn. 0114-KDIP4-3.4012.532.2021.2.RK). W konsekwencji ustawa nie przewiduje prawa do odliczenia w stosunku do zakupów związanych ze świadczeniem usług VPPA.
W praktyce obie strony kontraktu VPPA mogą być usługodawcami w tej transakcji. To, która strona będzie usługobiorcą, a która usługodawcą, zależy od różnicy ceny zmiennej i stałej. W standardowym modelu, w przypadku, gdy różnica jest liczbą dodatnią (cena zmienna jest niższa niż cena stała), odbiorca płaci kwotę różnicy i wtedy wytwórca świadczy usługę zabezpieczenia ceny energii elektrycznej. Jeżeli różnica jest liczbą ujemną (cena zmienna jest wyższa niż cena stała), wtedy odbiorca świadczy usługę zabezpieczenia ceny energii elektrycznej, w zamian za co otrzymuje od wytwórcy wynagrodzenie w postaci kwoty różnicy.
W przypadku podatników, którzy oprócz czynności zwolnionych w postaci VPPA dokonują także czynności, w stosunku do których ustawa przyznaje prawo do odliczenia VAT naliczonego, ustawa pozwala na częściowe odliczenie VAT zgodnie ze ściśle określonymi zasadami (czytaj więcej: 20260317_Transakcje pomocnicze jako remedium na częściowe odliczenie VAT).
Powyższe może obejmować takie przypadki, jak:
NATURA TRANSAKCJI POMOCNICZYCH
Konstrukcja transakcji pomocniczych wywodzi się z prawodawstwa unijnego, obudowanego orzecznictwem TSUE. Obecnie jest uregulowana na gruncie polskim w art. 90 ust. 6 u.p.t.u. Jak wskazał NSA w wyroku z dnia 25 maja 2017 r., sygn. I FSK 1877/15, prawodawca unijny uznał, że w określonych okolicznościach pewne usługi przedmiotowo zwolnione z VAT nie powinny rzutować na zakres przysługującego podatnikowi prawa do odliczenia. Zasadniczo chodzi więc o to, aby transakcje pomocnicze — przy obliczaniu proporcji stosowanej do odliczenia podatku naliczonego — nie zniekształcały obrazu i istoty działalności danego podmiotu (czynności opodatkowanych i czynności zwolnionych) rzutujących na zakres prawa do odliczenia podatku naliczonego.
Ma to wynikać z charakteru tych usług oraz założenia, że są to świadczenia mające marginalne znaczenie pod względem angażowania środków, z tytułu których podatnikowi przysługuje pełne lub częściowe prawo do odliczenia. Świadczenia te występują obok zasadniczego przedmiotu działalności podatnika, w związku, z którym podatnik odlicza podatek z faktur kosztowych. Są to zwykle świadczenia, które nie rzutują wcale albo rzutują w ograniczonym zakresie na nakłady generujące kwoty podatku naliczonego.
STANOWISKO ORGANÓW PODATKOWYCH
Sedno problemu rozbija się o to, czy usługi VPPA mogą być uznane za transakcje pomocnicze, o których mowa w art. 90 ust. 6 pkt 1 i 2 u.p.t.u. Ustawa przewiduje, że w przypadku podejmowania transakcji pomocniczych podatnik ma prawo do odstąpienia od obliczania proporcji na potrzeby ustalenia zakresu odliczenia VAT, a tym samym uzyskuje prawo do pełnego odliczenia zamiast prawa do częściowego odliczenia (czytaj więcej: 20260317_Transakcje pomocnicze jako remedium na częściowe odliczenie VAT).
Jak pewnie można się domyślić, organy administracji skarbowej w większości prezentują w tym zakresie profiskalne stanowisko niekorzystne dla podatników i starają się ograniczyć prawo do odliczenia u podatników podejmujących czynności opodatkowane i zwolnione. Optymizmem może napawać jednak fakt, że sądy administracyjne prezentują konsekwentnie pozytywne stanowisko na poziomie Wojewódzkich Sądów Administracyjnych (WSA) oraz ukształtowała się pozytywna linia orzecznicza NSA. Należy jednak liczyć się z tym, że w przypadkach mniej typowych, takich jak VPPA, konieczne jest aktywne zarządzanie ryzykiem podatkowym, w tym poprzez litigację.
Jak wskazano powyżej, organy podatkowe podejmują wysiłki mające na celu ograniczenie prawa do odliczenia podatników świadczących usługi VPPA. Przykładami takich prób w ostatnim czasie są pisma Dyrektora KIS: z 30 stycznia 2025 r., sygn. 0111-KDIB3-3.4012.558.2024.4.MAZ; z 4 grudnia 2025 r., sygn. 0111-KDIB3-1.4012.682.2025.3.IK; z 12 grudnia 2025 r., sygn. 0114-KDIP4-3.4012.543.2025.2.IG.
Z drugiej strony można wskazać na orzeczenia organów korzystne dla podatnika, np. pisma Dyrektora KIS: z 5 sierpnia 2025 r., sygn. 0112-KDIL3.4012.304.2020.12.LS; z 22 grudnia 2025 r., sygn. 0113-KDIPT1-3.4012.334.2020.13.OS.
STANOWISKO SĄDÓW ADMINISTRACYJNYCH
Orzecznictwo sądów administracyjnych wskazuje, że o tym, czy dana transakcja ma charakter pomocniczy, nie powinien decydować jeden wskaźnik, punkt odniesienia czy też jedno tylko kryterium, ale ich całokształt, wyznaczający miejsce, znaczenie i zakres danych transakcji w całokształcie działalności gospodarczej podatnika.
Oczywiście szczegółowe relacje pomiędzy czynnościami zwolnionymi, a podstawową działalnością podatnika będą się kształtowały indywidualnie na gruncie każdej sprawy. Niemniej jednak można wskazać pewne drogowskazy, które świadczą o pomocniczym charakterze transakcji.
W świetle orzecznictwa najważniejszą przesłanką uznania transakcji za pomocniczą powinien być niewielki poziom wykorzystywania zasobów przedsiębiorstwa, przy czym dotyczy to generalnie tych zasobów, których nabycie wiązało się z powstaniem podatku naliczonego.
Konkretnie w temacie VPPA, za wyrokiem NSA z 22 stycznia 2025 r., sygn. I FSK 1428/21, można wskazać, że po stronie odbiorcy energii o pomocniczości transakcji świadczą następujące okoliczności:
a) usługi zabezpieczenia ceny energii elektrycznej nie są charakterystyczne dla prowadzonej przez spółkę działalności polegającej na produkcji i sprzedaży;
b) skala ewentualnego obrotu będącego efektem transakcji, stanowi ułamek całego obrotu osiąganego przez spółkę;
c) znikome zaangażowanie aktywów (zasobów finansowych i osobowych) spółki do świadczenia przedmiotowych usług.
Dla wytwórców OZE istotne znaczenie ma wyrok NSA z dnia 13 czerwca 2025 r., sygn. I FSK 448/22. Jest to wyrok korzystny dla producenta energii jednocześnie świadczącego usługi zabezpieczania energii (VPPA). Okoliczności, które NSA wskazał jako istotne z punktu widzenia pomocniczego charakteru transakcji, to:
a) brak zaangażowania dodatkowych aktywów w związku z zabezpieczeniem ceny energii elektrycznej – w tym brak konieczności zakupu aktywów zaliczanych do środków trwałych oraz zatrudnienia dodatkowego personelu;
b) nieznaczne zaangażowanie administracyjne Spółki, związane z rozliczaniem działań podejmowanych w ramach umowy VPPA;
c) brak nabyć dóbr materialnych i niematerialnych w związku z tą sferą aktywności gospodarczej.
W dalszej kolejności należy wskazać na okoliczności, które zgodnie z orzecznictwem NSA wskazują na pomocniczy charakter transakcji, ale które zgodnie z orzecznictwem TSUE nie muszą być zachowane. W szczególności chodzi o śladową ilość umów w przedmiocie zabezpieczenia cen energii elektrycznej oraz niewielki udział kwot uzyskiwanych w ramach świadczenia usług zabezpieczenia cen energii w ogóle przychodów z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.
W przedmiocie stosunku przychodów z działalności pomocniczej do działalności opodatkowanej wypowiedział się TSUE w wyroku z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie Empresa de Desenvolvimento Mineiro SGPS SA (EDM) v Fazenda Pública, zgodnie z którym, choć skala obrotu związanego z określonymi transakcjami może wskazywać na ich incydentalny (pomocniczy) charakter, to jednak nawet obroty przekraczające obroty z działalności podstawowej nadal mogą być incydentalne (jak w stanie faktycznym sprawy). Podobnie wypowiedział się na gruncie polskim NSA w wyroku z dnia 25 maja 2017 r., sygn. I FSK 1877/15.
PODSUMOWANIE
Transakcje VPPA jako transakcje finansowe korzystają ze zwolnienia przedmiotowego z VAT. W konsekwencji podmioty, które posiadają tego typu kontrakty, mogą mieć wątpliwości co do zakresu swojego prawa do odliczenia VAT. Dobrodziejstwem wynikającym z art. 90 ust. 6 ustawy o VAT jest możliwość kwalifikacji takich transakcji jako pomocniczych, co znajduje swoje potwierdzenie w orzecznictwie sądów krajowych oraz unijnych. Należy jednak liczyć się z negatywną reakcją organów administracji skarbowej na taką kwalifikację. Z tego powodu podatnicy powinni każdorazowo dokonać indywidualnej analizy stanu faktycznego oraz przygotować się do ewentualnej obrony swojego stanowiska przed sądem.